Σήμερα, η επιστήμη μας οδηγεί σε νέες και αξιοσημείωτες κατευθύνσεις, θολώνοντας περαιτέρω τις διαφορές μεταξύ ανθρώπων και των ζώων συντροφιάς μας. Πάρτε, για παράδειγμα, τον ύπνο: γνωρίζουμε ότι ο ύπνος REM (Ταχεία Κίνηση Οφθαλμών) στους ανθρώπους—αυτό το ιδιαίτερα ρευστό στάδιο ύπνου που χαρακτηρίζεται από έντονη εγκεφαλική δραστηριότητα, ζωντανά όνειρα και ταχείες κινήσεις των ματιών—είναι κρίσιμο συστατικό του βαθύ ύπνου. Ο ύπνος REM όμως δεν περιορίζεται μόνο στους ανθρώπους: σημάδια του έχουν εντοπιστεί εδώ και καιρό σε δεκάδες θηλαστικά, αλλά πιο πρόσφατα και σε μια εκπληκτική και διευρυνόμενη ομάδα άλλων πλασμάτων: σηπίες, χταπόδια, τρωκτικά, πουλιά, ερπετά… ακόμη και αράχνες. Αυτές οι νέες ανακαλύψεις έχουν οδηγήσει ορισμένους ερευνητές να υποστηρίξουν ότι το όνειρο, που κάποτε πιστευόταν ότι ανήκει αποκλειστικά στους ανθρώπους, συμβαίνει σε πολύ περισσότερα είδη απ’ ό,τι νομίζαμε.
Ονειρεύονται οι σκύλοι;
Στις αρχές του 1800, η πλειοψηφία των επιστημόνων πίστευε ότι σχεδόν όλα τα θηλαστικά έβλεπαν ζωντανά όνειρα. Αυτή η άποψη έπεσε σε αφαίρεση με την άνοδο του συμπεριορισμού τον 20ό αιώνα, με πολλούς μελετητές να απορρίπτουν την ιδέα ότι οποιοδήποτε είδος εκτός από τον άνθρωπο ήταν ικανό να ονειρεύεται.
Σήμερα ξέρουμε καλύτερα και κατανοούμε περισσότερα. Όπως είπε η Jane Goodall: «Βρίσκουμε ζώα να κάνουν πράγματα που εμείς, στην αλαζονεία μας, συνήθιζαμε να θεωρούμε „μόνο ανθρώπινα“.»
Και έτσι φτάνουμε σε ένα από τα πιο διαρκή ζώα συντροφιάς μας, τον σκύλο. Παρατηρήστε έναν σκύλο σε βαθύ ύπνο και θα τον δείτε να τρέμει, να κουνάει τα πόδια, να γαυγίζει και να γκρινιάζει· αν κοιτάξετε προσεκτικά, μπορείτε να δείτε κίνηση πίσω από τα κλειστά του μάτια. Ονειρεύεται; Αν ναι, τι ονειρεύεται;
Ορισμός των ονείρων
Πρώτα, τι είναι ένα «όνειρο»; Αν και δεν υπάρχει ενιαίος ορισμός του ονειρεύεσθαι, το λεξικό ορίζει τα όνειρα ως μια σειρά νοητικών εικόνων, συναισθημάτων και αισθήσεων που συμβαίνουν ακούσια κατά τη διάρκεια του ύπνου. Κάποτε, οι επιστήμονες πίστευαν ότι τα όνειρα προκύπτουν μόνο κατά τον ύπνο REM, αλλά η έρευνα των τελευταίων 50 ετών έχει αποδείξει ότι τα όνειρα συμβαίνουν και στα δύο στάδια του ύπνου, αν και τα όνειρα REM τείνουν να είναι πιο συναισθηματικά, πιο ζωντανά και μεγαλύτερης διάρκειας.
Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι το όνειρο είναι μια εξελικτική κατάσταση που μοιράζονται πολλά είδη και εξυπηρετεί παρόμοιες λειτουργίες, όπως η ενίσχυση της μνήμης, αλλά ακόμη κι αυτοί δεν μπορούν να πούν με βεβαιότητα αν οι σκύλοι μας έχουν τις ίδιες συναισθηματικές εμπειρίες με τους ανθρώπους. Σε πολλές πτυχές η φυσιολογία και η συμπεριφορά τους μοιάζουν με τη δική μας, γεγονός που οδηγεί στην υπόθεση ότι μοιραζόμαστε τουλάχιστον ορισμένες ομοιότητες και στη νοητική δραστηριότητα, συμπεριλαμβανομένου του ονειρεύεσθαι.
Μελέτες ύπνου στα ζώα
Όμως στον μεγαλύτερο μέρο του 20ού αιώνα, ενώ ένα τεράστιο σώμα επιστημονικών μελετών επικεντρώθηκε στον ύπνο των ζώων, οι ερευνητές απέφευγαν επιμελώς το θέμα των ονείρων. Πολλοί επέμεναν ότι η ιδέα των ζωικών ονείρων ήταν απλώς ανθρωπομορφισμός: η απόδοση ανθρώπινων χαρακτηριστικών και συναισθημάτων σε μη ανθρώπινα πλάσματα. Μόνο τη δεκαετία του 2020 η λέξη «όνειρο» άρχισε να εισέρχεται στο λεξιλόγιο των επιστημονικών μελετών για τον ζωικό ύπνο, σε μεγάλο βαθμό βασισμένη σε έρευνες με ΗΕΓ (ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα), που μετρούν την ηλεκτρική δραστηριότητα στον εγκέφαλο. Αυτό αποκάλυψε ότι κατά τον ύπνο, τα μοτίβα εγκεφαλικών κυμάτων ενός σκύλου είναι σχεδόν πανομοιότυπα με τα δικά μας και παρουσιάζουν τον ίδιο τύπο ηλεκτρικής δραστηριότητας.
Σημάδια ότι ονειρεύονται οι σκύλοι
Όπως οι άνθρωποι συχνά εκδηλώνουν φυσικές αντιδράσεις κατά τα όνειρά τους μιλώντας, βογγώντας, γελώντας και μερικές φορές περπατώντας στον ύπνο, έτσι και οι σκύλοι αντιδρούν ασυναίσθητα στα όνειρά τους με φυσικά σημάδια: τρέμουν τα πόδια τους, κουνούν την ουρά, γκρινιάζουν, βογγάνουν, γλείφουν τα χείλη τους και μερικές φορές γαυγίζουν. Αν και όλα αυτά δεν αποδεικνύουν με απόλυτη βεβαιότητα ότι ονειρεύονται, είναι η πιο σαφής ένδειξη μέχρι στιγμής ότι πράγματι το κάνουν.
Εκτός αν στο μακρινό μέλλον οι σκύλοι μάθουν να μιλούν (και τι, νομίζετε, θα έλεγαν;), πρέπει να βασιζόμαστε σε φυσικές ενδείξεις. Μην με κατηγορήσετε για τον πολυφοβούμενο ανθρωπομορφισμό: τέτοιες υποθέσεις δεν είναι τόσο απίθανες· με τους συνανθρώπους μας παίρνουμε καθημερινά ενδείξεις από τις φυσικές τους εκφράσεις: κάποιος κουτσαίνει και υποθέτουμε ότι πονάει… κάποιος γελάει και πιστεύουμε ότι κάτι ήταν αστείο… κάποιος σκυθρωπιάζει όταν σκύβει και συμπεραίνουμε ότι τον πονάει η μέση. Οι γιατροί και οι ειδικοί ψυχικής υγείας εκπαιδεύονται να παρατηρούν τη γλώσσα του σώματος του ασθενή, οι δάσκαλοι βασίζουν πολλές από τις πράξεις τους στη συμπεριφορά του μαθητή, και ακόμη και οι κλισέ μας—«κοίτα τι κάνουν, όχι τι λένε»—δείχνουν πόσο πολύ βασιζόμαστε στα φυσικά σήματα.
Τι ονειρεύονται οι σκύλοι;
Άρα, αν ονειρεύονται, τι ονειρεύονται; Ονειρεύονται τους ιδιοκτήτες τους; Φαγητό; Κυνήγι κουνελιών;
Μπορούμε μόνο να θεωρήσουμε, αλλά φαίνεται ότι ονειρεύονται την ημέρα τους. Για παράδειγμα, μελέτες ΗΕΓ σε αρουραίους δείχνουν ότι ονειρεύονταν τους λαβυρίνθους που είχαν διανύσει νωρίτερα: η εγκεφαλική δραστηριότητα των αρουραίων κατά τον ύπνο ήταν ακριβώς η ίδια με τα εγκεφαλικά κύματα τους ενώ έτρεχαν στον πραγματικό λαβύρινθο. Οι ερευνητές μπορούσαν ακόμη και να προσδιορίσουν ακριβώς πού βρίσκονταν στον ονειρικό λαβύρινθο. Αν οι αρουραίοι ονειρεύονται προηγούμενα γεγονότα, τότε είναι λογικό ότι οι σκύλοι, που είναι πιο έξυπνοι και των οποίων ο εγκέφαλος είναι πολύ πιο σύνθετος, πρέπει να έχουν παρόμοια όνειρα.
Είναι επίσης πιθανό να ονειρεύονται πράγματα κεντρικά για τον κόσμο τους, όπως φαγητό, παιχνίδι, οι ανθρώπινοι σύντροφοί τους, και ακόμη πιο θεμελιώδη για τον τρόπο που βιώνουν τον κόσμο, τη μυρωδιά. Ο Δρ. David Peña-Guzmán, συγγραφέας του When Animals Dream: The Hidden World of Animal Consciousness, εξηγεί ότι ένα σκυλίσιο όνειρο θα ήταν πολύ διαφορετικό από ένα ανθρώπινο, επειδή θα βασιζόταν στις μοναδικές συνθήκες της ζωής ενός σκύλου. Οι σκύλοι ονειρεύονται με τους δικούς τους όρους και τις δικές τους εμπειρίες—και επειδή μεγάλο μέρος του τρόπου με τον οποίο αλληλεπιδρούν με τον κόσμο γίνεται μέσω της μύτης τους, είναι λογικό η μυρωδιά να αποτελεί βασικό συστατικό των ονείρων τους (σε αντίθεση με τους ανθρώπους, των οποίων τα όνειρα σπάνια, αν ποτέ, περιλαμβάνουν μυρωδιές). Μια μελέτη του 2025 προχωρά περαιτέρω, σημειώνοντας ότι οι σκύλοι φαίνεται να έχουν συναισθηματικές αντιδράσεις σε αρώματα, γεγονός που αυξάνει την πιθανότητα τα όνειρά τους να περιλαμβάνουν μυρωδιές. Επειδή οι σκύλοι επεξεργάζονται τη ζωή μέσω της μύτης και των ματιών και όχι λογικά, τα όνειρά τους πιθανότατα ενσωματώνουν φανταστικά γεγονότα με κοινές μυρωδιές και εικόνες.
Γνωρίζουμε επίσης ότι οι σκύλοι είναι ικανοί να βιώνουν ευρύ φάσμα αρνητικών συναισθημάτων, συμπεριλαμβανομένου του φόβου και του άγχους. Μελέτες για τη μετατραυματική διαταραχή στους σκύλους αποκαλύπτουν ότι αναπτύσσουν συμπτώματα παρόμοια με ανθρώπους που πάσχουν από τη διαταραχή, συμπεριλαμβανομένων διαταραχών του ύπνου, και ότι η δυσφορία από το τραύμα τους εκδηλώνεται στα όνειρά τους. Για σκύλους με μακροχρόνιο τραύμα, όπως αυτούς με κακοποιητικό ή παραμελημένο παρελθόν, η πιθανότητα εφιάλτων μπορεί να είναι ακόμη μεγαλύτερη.
Ίσως να μην μάθουμε ποτέ με βεβαιότητα ποια μυστήρια κρύβονται στους ήσυχους ψιθυρισμούς του ονειρικού μυαλού του σκύλου μας, όσο κι αυτοί δεν μπορούν να γνωρίζουν τι κρύβεται στο δικό μας—αλλά δεν είναι καθόλου φανταστικό να πιστεύουμε ότι η ονειρική τους ζωή είναι εξίσου ζωντανή, ποικίλη και συναισθηματική με τη δική μας.